KONSTRUOWANIE BIBLIOTECZNEJ NISZY INFORMACYJNEJ
Marek Nahotko
https://orcid.org/0000-0002-4823-8080
Afiliacja: Instytut Studiów Informacyjnych, Uniwersytet Jagielloński, Polska
Abstrakt
Teza/cel artykułu – W artykule przedstawiono miejsce biblioteki z punktu widzenia biologicznej teorii konstrukcji niszy (NCT) w odniesieniu do wcześniejszych poglądów na temat niszy kulturowej, kognitywnej/naukowej oraz informacyjnej. Celem jest przedstawienie możliwości zastosowania NCT do instytucjonalnej organizacji informacji realizowanej przez biblioteki. Metody badań – Wykorzystano metodę analizy i krytyki piśmiennictwa z obszaru teorii konstrukcji niszy oraz systematycznej analizy niszy jako metafory systemu organizacji informacji. Zastosowanie tej metafory pozwala na wykorzystanie metody modelowania systemów informacyjnych od szczegółu do ogółu. W części dotyczącej biblioteki jako niszy zastosowano także metodę interpretatywnych studiów przypadku. Wyniki – Biblioteka jest konstruowaną niszą, która ułatwia przepływy wiedzy od jednostek posiadających wiedzę do jednostek jej poszukujących za pośrednictwem informacji gromadzonej w tych organizacjach. Przepływy te odbywają się w przestrzeni i czasie, łącząc kolejne pokolenia. Biblioteczna nisza informacyjna (BNI) służy realizacji współpracy społecznej na poziomie niespotykanym u innych gatunków poza ludzkim. BNI określa sposób funkcjonowania biblioteki w środowisku informacyjnym. Na sposób funkcjonowania BNI wpływają związki z innymi niszami bibliotecznymi oraz jej miejsce w ekosystemie, do którego należy. Wnioski – Traktowanie biblioteki jako niszy rozumianej tak, jak w NCT pozwala na nowe spojrzenie na te instytucje, zarówno z perspektywy społeczności ich użytkowników, jak i indywidualnych potrzeb ich klientów.
Słowa kluczowe
Teoria konstrukcji niszy; Nisza kulturowa; Nisza kognitywna; Nisza informacyjna; Biblioteczna nisza informacyjna
Bibliografia
Ásta, (2018). Categories we live by. Oxford Univ. Press.
Babik, W. (2014). Ekologia informacji. Wydaw. Uniw. Jagiellońskiego.
Bagley, M., Gifford, E. & McKelvey, M. (2022). The evolution of niche: variety in knowledge networks in the global music industry. Industry and Innovation, 29(3), 425-462.
Barrett, L. (2011). Beyond the brain: how body and environment shape animal and human minds. Princeton Univ. Press.
Bates, M. (2018). Concepts for the study of information embodiment. Library Trends, 66(3), 239-266.
Bergen, B. (2012). Louder than words: the new science of how the mind makes meaning. Basic Books.
Begon, M., Townsend, C. & Harper, J. (2006). Ecology: from individuals to ecosystems. Blackwell Publ.
Boyd, R., Richerson, P. & Henrich, J. (2011). The cultural niche: why social learn-ing is essential for human adaptation. Proceedings of the National Academy of Sciences, 108(suppl. 2), 10918-10925.
Carney, J. (2020). Thinking avant la letter: a review of 4E cognition. Evolutionary Studies in Imaginative Culture, 4(1), 77-90.
Clark, A. (2005). Word, niche and super-niche: how language makes minds mat-ter more. Theoria, 20(54), 255-268.
Clark, H. (2006). Context and common ground. In: K. Brown (Ed.) Concise Encyclopedia of Philosophy of Language and Linguistics, (vol. 3, pp. 105-108). Elsevier.
Clarke, R., et al. (2022). Invisible labor, invisible value: unpacking traditional assessment of academic library value. College & Research Libraries, 83(6), 926-945.
Cousins, S. (2014). The semiotic coevolution of mind and culture. Culture & Psychology, 20(2), 160-191.
Dimmick, J. (2002). Media competition and coexistence: the theory of niche. Lawrence Erlbaum.
Dimmick, J., Chen, Y & LI, Z. (2004). Competition between the Internet and traditional news media: the gratification-opportunities niche dimension. The Jour-nal of Media Economics, 17(1), 19-33.
Dimmick, J., Feaster J. & Hoplamazin, G. (2010). News in the interstices: the nich-es of mobile media in space and time. New Media & Society, 13(1), 23-39.
Echols, A. & Tsai, W. (2005). Niche and performance: the moderating role of network embeddedness. Strategic Management Journal, 26(3), 219-238.
Feaster, J. (2009). The repertoire niches of interpersonal media: competition and coexistence at the level of the individual. New Media & Society, 11(6), 965-984.
Flynn, E., et al. (2013). Developmental niche construction. Developmental Science, 16(2), 296-313.
Gintis, H. (2003). The hitchhiker’s guide to altruism: gene-culture coevolution and the internalization of norms. Journal of Theoretical Biology, 220(4), 407-418.
Haufe, Ch. (2022). Wow knowledge grows. The evolutionary development of scientific practice. The MIT Press.
Hayles, K. (2017). Unthought: the power of the cognitive nonconscious. The Univ. of Chicago Press.
Jablonka, E. (2011). The entangled (and constructed) human bank. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 366(1566), 784.
Kapuściński, G. (2014). O metaforze przestrzennej w komunikowaniu. Między kulturą a nauką. Miscellanea Anthropologica et Sociologica, 15(1), 71-83.
Kendal, J., Tehrani, J. & Olding-Smee, J. (2011). Human niche construction in interdisciplinary focus. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 366(1566), 785-792.
Kuhn, T. (1970). The structure of scientific revolutions. The Univ. of Chicago Press.
Laland, K. (2017). Darwin’s unfinished symphony. Princeton Univ. Press.
Laland, K., Atton, N. & Webster, M. (2011). From fish to fashion: experimental and theoretical insights into the evolution of culture. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 366, 958-968.
Laland, K. & O’Brien, M. (2011). Cultural niche construction: an introduction. Biological Theory, 6(3), 191-202.
Laland, K., Odling-Smee, J. & Feldman, M. (2000). Niche construction, biological evolution, and cultural change. Behavioral and Brain Sciences, 23(1), 131-146.
Laland, K., Odling-Smee, J. & Feldman, M. (2001). Cultural niche construction and human evolution. Journal of Evolutionary Biology, 14(1), 22-33.
Laland, K. & Sterelny, K. (2007). Perspective: seven reasons (not) to neglect niche construction. Evolution, 60(9), 1751-1762.
Ludwig, D. (2015). Extended cognition and the explosion of knowledge. Philosophical Psychology, 28(3), 355-386).
MacLeon, M. & Nersessian, N. (2013). The creative industry of integrative systems biology. Mind & Society, 12(1), 35-48.
MacLeon, M. & Nersessian, N. (2016). Interdisciplinary problem-solving: emerg-ing modes in integrative systems biology. European Journal of Philosophy of Science, 6(3), 401-418.
Materska, K. (2025). Ekosystemowe myślenie strategiczne o przyszłości bibliotek. Przegląd Biblioteczny, 93(1), 3-17.
Matthews, J. (2016). Adding value to libraries, archives, and museums: harnessing the force that drives your organization’s future. Libraries Unlimited.
McLuhan, M. (2004). Zrozumieć media. Przedłużenie człowieka. Wydaw. Naukowo-Techniczne.
Molles, M. & Sher, A. (2018). Ecology: concepts and applications. McGraw-Hill Education.
Nagatsu, M. et al. (2023). Cultural niche construction as a framework for reorienting human – environment relations. Topics in Cognitive Science, 15(3), 413-423.
Nahotko, M. (2010). Komunikacja naukowa w środowisku cyfrowym: globalna biblioteka cyfrowa w informatycznej infrastrukturze nauki. Wydaw. SBP.
Nersessian, N. (2008). Creating scientific concepts. The MIT Press.
Nersessian, N. (2022). Interdisciplinarity in the making: models and methods in frontier science. The MIT Press.
O’Brien, M. & Bentley, A. (2021). Genes, culture, and the human niche: an overview. Evolutionary Anthropology, 30(1), 40-49.
O’Brien, M. & Laland, K. (2012). Genes, culture and agriculture: an example of human niche construction. Current Anthropology, 53(4), 434-470.
Odling-Smee, J. (2024). Niche construction: how life contributes to its own evolution. The MIT Press.
Otike, F., Barát, Á. & Kiszl, P. (2022). Innovation strategies in academic libraries using business entrepreneurial theories: analysis of competing values framework and disruptive innovation theory. Journal of Academic Librarianship, 48(4), art. 102537.
Pinker, S. (2010). The cognitive niche: coevolution of intelligence, sociality, and language. Proceedings of the National Academy of Sciences, 107(suppl. 2), 8993-8999.
Richerson, P. & Boyd, R. (2004). Not by genes alone: how culture transformed human evolution. The Univ. of Chicago Press.
Richerson, P., Boyd, R. & Henrich, J. (2010). Gene-culture coevolution in the age of genomics. Proceedings of the National Academy of Sciences, 107(suppl. 2), 8985-8992.
Rouse, J. (2015). Articulating the world: conceptual understanding and the scientific image. The Univ. of Chicago Press.
Rouse, J. (2016). Toward a new naturalism: niche construction, conceptual normativity, and scientific practice. In: M. Risjord (Ed.) Normativity and naturalism in the philosophy of the social sciences (pp. 28-42). Routledge.
Rouse, J. (2023). Social practices as biological niche construction. The Univ. of Chicago Press.
Sanches de Oliveira, G., van Es, T. & Hipólito, I. (2023). Scientific practice as ecological-enactive co-construction. Synthese, 202(1), art. 4.
Smith, B. (2007). The ultimate ecosystem engineers. Science, 315, 1797-1798.
Smith, B. (2015). A comparison of niche construction theory and diet breadth models as explanatory frameworks for the initial domestication of plants and animals. Journal of Archeological Research, 23(3), 215-262.
Sterelny, K. (2014). Constructing the cooperative niche. In: G. Barker, E. Desjardins & T. Pearce (Eds.) Entangled life. Organism and environment in the biological and social sciences (pp. 261-279). Springer.
Sterelny, K. (2010). Minds: extended or scaffolded? Phenomenology and the Cognitive Sciences, 9(4), 465-481.
Sutton, J. (2010). Exograms and interdisciplinarity: history, the extended mind, and the civilizing process. In: R. Menary (Ed.) The extended mind (pp. 189-225). The MIT Press.
Tomasello, M. (2019). Becoming human. A theory of ortogeny. Harvard Univ. Press.
Trappes, R. (2021). Defining the niche for niche construction: evolutionary and ecological niches. Biology & Philosophy, 36(3), art. 31.
Wallach, E. (2016). Niche construction theory as an explanatory framework for human phenomena. Synthese, 193(8), 2595-2618.
Wasilewska-Roszkiewicz, P. (2013). Determinizm genetyczny – definicja, historia i znaczenie dla medycyny i etyki. Etyka, 47, 8-17.
Wells, D. (2015). The extended phenotype: a comparison with niche construction theory. Biology & Philosophy, 30(4), 547-567.
Wennekes, P., Rosindell, J. & Etienne, R. (2012). The neutral – niche debate: a philosophical perspective. Acta Biotheoretica, 60(3), 257-271.
Wolf, M. (2008). Proust and the squid. The story and science of the reading brain. HarperCollins.
Zhang, J. (1997). The nature of external representation in problem solving. Cognitive science, 21(2), 179-217.
https://orcid.org/0000-0002-4823-8080
Afiliacja: Instytut Studiów Informacyjnych, Uniwersytet Jagielloński, Polska
Biogram:
Dr hab. Marek Nahotko, prof. UJ, zatrudniony w Instytucie Studiów Informacyjnych Uniwersytetu Jagiellońskiego (kierownik Zakładu Metodologii Badań Informacyjnych), specjalizuje się w problemach organizacji informacji, w tym metadanych dokumentów elektronicznych oraz wykorzystania Internetu w komunikacji naukowej i działalności informacyjnej. Jest autorem książek Teoria gatunków w organizacji informacji i wiedzy (Kraków, 2018), Komunikacja naukowa w środowisku cyfrowym (Warszawa, 2010), Naukowe czasopisma elektroniczne (Warszawa, 2007), Opis dokumentów elektronicznych. Teoretyczny model i możliwości jego aplikacji (Kraków 2006), Metadane: sposób na uporządkowanie Internetu (Kraków, 2004) oraz licznych artykułów publikowanych m.in. na łamach „Journal of Academic Librarianship”, „Information Research”, „Cataloging & Classification Quarterly”, „Przeglądu Bibliotecznego” oraz „Zagadnień Informacji Naukowej”.
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autor składa oświadczenie o oryginalności przesłanego tekstu, a w umowie wydawniczej przenosi na rzecz Wydawcy nieodpłatnie majątkowe prawa autorskie w zakresie jednorazowego opublikowania dzieła.
CC BY-NC-ND 4.0 Uznanie autorstwa - Użycie niekomercyjne - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe
